طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی(Glocalization)

سروناز امیرسرداری1*، سعید بنی فاطمی2.محمد نقی گلبینی مفرد3

چکیده

همچنان که گفته شد؛ معماری پایدار را نوعی از معماری می دانند با ویژگی های معماری اکوتک، معماری سبز و توسعه پایدار که در اثر توسعه ی دانشی شدن و شروع انقلاب صنعتی به وجود آمد است. اما از شروع این تفکر هرچه گستره ی انقلاب صنعتی فزونی می یافت، تخصصی شدن و دانشی شدن علوم نیز نتوانست آسیب های نو پدید را کنترل کند که برای حیات معماری پایدار مضر است. به بیان دیگر آسیب ها جلوتر از دانش معماری پایدار هستند.

اهمیت این پژوهش در آن است که مدلی را طراحی کند تا تمام آسیب هایی را که معماری پایدار با آن دست به گریبان است محقق کند. بخصوص معماری هایی که قدمت تاریخی دارند و در ارزش های نامشهود، بینهایت ارزشمند هستند و باید محفوظ بمانند. اینگونه معماری ها در جهانی قرار دارند که جهان بومی خودشان است. معماری پارتنون، معماری اینکاها، زالوها، پرسپولیس، هگمتانه، طاق بستان، معابد چین و ژاپن و هند، اهرام ثلاثه مصر، معماری سومری ها و بابلی ها، آسمانخراش های امریکا، میدان سرخ روسیه … همه در جهان محلی خود قرار دارند و با آسیب های محلی خود مواجهند. بنابراین نگاه پژوهشی این تحقیق حاکی از ان است که ما برای محقق شدن معماری پایدار نیازمند طراحی مدل معماری پایدار در جهان محلّی هستیم.

مطالعه ی 5 سال گذشته ی ما از معماری های بیشمار در اقسا نقاط جهان، از حملات تروریستی تا جنگ های خاورمیانه، از قرائت های افراطی تا تعصبات قومی و همچنین با توجه به رخداد های روزانه ای که جهان تجربه کرده است حاکی از آن است که جوامع با این طراحی مدل می توانند به معماری پایدار دست یابند.

این طراحی مدل یک رویکرد تئوری بیلدینگ « Theory Building» دارد و از متودولوژی در گرندِد تئوری «Grounded Theory» بهره برده است.

در این مدل هفت فکت اصلی وجود دارد: دانش پایدار، فرهنگ پایدار، روانشناختی پایدار، جامعه شناختی پایدار، اقتصاد پایدار، امنیت پایدار، دولت پایدار

که به همراه زیر مجموعه های مرتبط با متغییر های مفهومی، تشکیل دهنده  طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی هستند. مفهوم معماری پایدار هسته ی مرکزی طراحی این مدل را تشکیل می دهد.

 

واژگان کلیدی: طراحی مدل، معماری پایدار، جهان محلّی

1- مقدمه

تاکنون دیدگاه های مختلف، قرائت های گوناگونی از معماری پایدار ارائه داده اند. برخی از این تعاریف به همزیستی سازه با محیط و برخی دیگر به ماندگاری یا سازگار یک بنا در آینده اشاره دارد. در دیدگاه اول توجه به تغییرات محیطی و در دیدگاه دوم به انعطاف پذیری سازه توجه پررنگتری می شود. اگرچه اختلاف سلیقه در ارائه ی یک تعریف از معماری پایدار وجود دارد، ولی معماری اکو تک، معماری سبز و توسعه پایدار ویژگی مشترک تمام این رویکرد های نظری است که برای معماری پایدار اتفاق نظر دارند.همچنین اصول پایه ای همچون صرفه جویی در منابع،طراحی برای بازگشت به چرخه ی زندگی، طراحی برای انسان، هماهنگی با اقلیم و تکنولوژی را برای معماری پایدار الزام اور میدانند.

2- سوابق پژوهشی

تاکنون هیچ سابقه ای از طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی توسط هیچ محققی ارائه نشده است. مؤلفین حاضر برای اولین بار دست به تدوین و تبیین چنین طراحی مدلی زده اند و این مدل برای اولین بار توسط محققین حاضر تولید دانش می شود.

هدف اصلی

تبیین و تدوین طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی

اهداف فرعی

  • بررسی دانش پایدار در طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی
  • بررسی فرهنگ پایدار در طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی
  • بررسی روانشناختی پایدار در طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی
  • بررسی جامعه شناختی پایدار در طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی
  • بررسی اقتصاد پایدار در طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی
  • بررسی امنیت پایدار در طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی
  • بررسی دولت های پایدار در طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی

3- بیان مسئله

ژاک دریدا در خصوص معماری،سخن فیلسوفانه و حکیمانه ای دارد و میگوید تا وقتی ما به دنبال ساختارها هستیم از متغییر ها غافل می مانیم. شاید این جمله معنا بخش ترین فلسفه ی وجودی این پژوهش است که برای تحقُق معماری پایدار ، به دنبال متغییر های پنهانی است که انسان به دلیل غافل ماندن از آن مت غییرها، هنوز نتوانسته است معماری پایدار را شکل دهد . یکی از این متغییر های پنهان، درک دانش ارزشهای نامشهود معماری پایدار است که توسط گروه های غیر مدنی و غیر انسانی به عنوان پدیده ی پدافندی در درگیری ها و جنگ ها استفاده می شود. یعنی درک ارزش های نا مشهود سازه و معماری توسط گروه های افراطی.

استفاده ی پدافندی از سازه در جنگ جهانی دوم و خرده جنگ های خاورمیانه برای معماری پایدار یک تجربه ی تلخ است که معماری پایدار را تهدید می کند. تهدید چنین ارزش های نامشهود به گونه ای است که جبران هزینه ی آن جایگزین ندارد و زیانِ عدمِ شکل گیری معماری پایدار برای کشور ها یک هزینه ی جبران ناپذیر است و همینطور مکانیزم سیاسیِ برخی از کشورها در دستیابی به معماری پایدار یکی دیگر از متغییر های غافل مانده و مهجور است که نادیده مانده است.

فقدانِ معماری پایدار با سه رکن اصلی معماری اکوتک ، سبز و توسعه پایدار ریشه در عدم توجه به متغییرهای پنهان و آشکاری دارد که در این طراحی مدل به صراحت آمده است. فقدان دانش، فقدان هم افزایی فرهنگی، فقدان روانشناختی پایدار، فقدان جامعه شناختی پایدار،فقدان اقتصاد پیشرو، فقدان امنیت پایدار و همچنین فقدان دولت های پایدار، اصلی ترین عوامل مطالعاتی ما در تحقُق نیافتن جوامع به معماری پایدار است.

به اعتقاد ژاک دریدا معماری کوششی است برای آنکه پیوند بین خود و فلسفه را استوار سازد و آن را قابل تصور نماید.

محققان این مقاله به دنبال پاسخگویی به چگونگی این پیوند و شکل تجسم یافته ی این پیوند هستند تا معماری پایدار محقق شود.بنابراین بیان مسئله ی این پژوهش عبارت است از اینکه آیا می شود مُدلی از معماری پایدار را در جهانِ محلّی طراحی کرد که جوامع قادر به دست یافتن به معماری پایدار باشند؟

تبیین

همچنانکه گفته شد ؛ معماری پایدار را نوعی از معماری میدانند با ویژگیهای معماری اکوتک ،معماری سبز و توسعه پایدار که در اثر توسعه ی دانشی شد نو شروع انقلاب صنعتی به وجود آمده است. اما از شروع ای تفکر هرچه گستره ی انقلاب صنعتی فزونی می یافت ، تخصصی شدن و دانشی شدن علوم نیز نتوانست آسیبهای نو پدید را کنترل کند، آسیب هایی که برای حیات معماری پایدار مضر است. به بیان دیگر آسیب ها جلوتر از دانش معماری پایدار هستند.

اهمیت این پژوهش در آن است که مدلی را طراحی کند تا تمام آسیب هایی را که معماری پایدار با آن دست به گریبان است محقق کند. بخصوص معماری هایی که قدمت تاریخی دارند و در ارزشهای نامشهود ، بی نهایت ارزشمند هستند و باید محفوظ بمانند.  این گونه معماری ها در جهانی قرار دارند که جهان بومی خودشان است. معماری پارتنون،معماری اینکاها ،زالوها، پرسپولیس، هگمتانه،طاق بستان،معابد چین و ژاپن و هند ، اهرام ثلاثه مصر ، معماری سومری ها و بابلی ها ، آسمان خراشها ی امریکا ، میدان سرخ روسیه  …  همه در جهان محلی خود قرار دارند و با آسیب های محلی خود مواجه اند.  بنابراین نگاه پژوهشی این تحقیق حاکی از ان است که ما برای محقق شدن معماری پایدار نیازمند طراحی مدل معماری پایدا ردرجهان محلّی هستیم.

مطالعه ی 5 سال گذشته ی ما از معماری های بی شمار در اقسا نقاط جهان ، از حملات تروریستی تا جنگ های خاورمیانه ، از قرائت های افراطی تا تعصبات قومی و همچنین با توجه به رخدادهای روزانه ای که جهان تجربه کرده است حاکی از آن است که جوامع با این طراحی مدل می توانند به معماری پایدار دست یابند.

این طراحی مدل یک رویکرد تئوری بیلدینگ « Theory Building » دارد و از متودولوژی درگرندِدتئوری «  Grounded Theory» بهره برده است.

در این مدل هفت فکت اصلی وجود دارد :  دانش پایدار ، فرهنگ پایدار ، روانشناختی پایدار ، جامعه شناختی پایدار، اقتصاد پایدار، امنیت پایدار،دولت پایدار

که به همراه زیرمجموعه های مرتبط با متغییر های مفهومی،تشکیل دهنده طراحی مدل معماری پایدار در جهان محلّی هستند. مفهوم معماری پایدار هسته ی مرکزی طراحی این مدل را تشکیل می دهد.

 

4- طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی

  1. دانش پایدار
  2. فرهنگ پایدار
  3. روانشناختی پایدار
  4. جامعه شناختی پایدار
  5. اقتصاد پایدار
  6. امنیت پایدار
  7. دولت های پایدار

طراحی مدل معماری پایدار در جهانِ محلّی

دانش پایدار در معماری پایدار در جهانِ محلّی

دانش پایدار در جهان محلی عبارت است از: مدیریت دانش تحولی و پویا در معماری با تکیه بر تولید دانش، توسعه دانش و فراگیری و بلوغ آن. در این مدل، دانش پایدار تشکیل شده است از اجزای چهار گانه ی دانشی: دانش مبتنی بر مدیریت تکنولوژی، دانش مبتنی بر آموزش، دانش تحولی و دانش مولّد، دانش مبتنی بر تجاری سازی

دانش مبتنی بر مدیریت تکنولوژی

دانش پایدار در جهانِ محلّی دانش مبتنی بر آموزش

دانش تحولی و دانش مولّد

دانش مبتنی بر تجاری سازی

 

 

اجزای چهارگانه ی دانش پایدار درمعماری پایداردر جهانِ محلّی

 

فرهنگ پایدار در معماری پایدار در جهانِ محلّی

در تعریف یونسکو فرهنگ در کانون و قلب دستور کار توسعه جهانی قرار گرفته است. فرهنگ و گستره ی مؤلفه های آن نیز میراث ملموس و ناملموس، صنایع فرهنگی خلاقیت، هویت، گردشگری فرهنگی، ترویج صلح، پرهیز از خشونت، راهبرد توانمند ساز توسعه پایدار در جامعه بشری است، از فرهنگ به مثابه ابزاری برای ریشه کنی فقر، توسعه ملی و بین المللی، آموزش با کیفیت، مدیریت پایدار زیست محیطی و انسجام اجتماعی نام برده می شود که قابلیت کارکرد های فرهنگی درون زا ( حفظ زبان و ادبیات، آداب و رسوم و هویت فرهنگی )، کارکرد های انتقال فرهنگی (بهره مندی از امکانات مادی و معنوی ) و همچنین کارکرد های فرهنگی برون زا ( قدرت ایجاد و انتقال ارتباط و روابط بین فرهنگی ) فرهنگ پایدار را ترسیم میکند و در این تحقیق سه جزء دارد که عبارتست از: فرهنگ اکوتک یا تحول زا، فرهنگ زیست محیطی، توسعه پایای فرهنگی

فرهنگ اکوتک ( تحولزا )

فرهنگ پایدار در جهانِ محلّی فرهنگ زیست محیطی ( درونزا )

توسعه پایای فرهنگی ( فرهنگ برونزا )

 

 

اجزای سه گانه فرهنگ پایدار در معمار ی پایدار در جهانِ محلّی

 

 

روانشناختی پایدار در معماری پایدار در جهانِ محلّی

همچنانکه میدانیم روانشناسی آخرین مولود فلسفه است که پس از سالیانه تلاشِ علمای روانشناسی و در یک فرایند بسیار سخت ، اعداد و ارقام را به خدمت گرفت و یک رویکرد علمی پیدا کرد. در فرایند علمی سازی روانشناسی، در بسیاری از نقاط جهان، همچنان رویکرد های سنتی وجود دارد که با آموخته های آکادمیک متفاوت است. هر یک از این تفاوتها در تهییج و کنترل ادیان ملتها نقش به سزایی ایفا می کند.بخشی از قرائت های روانشناختی سنتی مشخصا بر سازه ها و معماری ها تأثیر می گذارد.این تأثیر هم در ساخت سازه ها یا تخریب آن مخصوصا در جنگ های اخیر خاورمیانه خود را نشان داده است. این پژوهش سعی می کند مشخصه ها یی از روانشناسی را ترسیم کند که به معماری پایدار بومی منجر می شود و آن سه جز عبارتند از: روانشناسی نوین، روانشناسی بنیان گرا، روانشناسی پویا

روانشناسی نوین ( مدرن)

روانشناختی پایدار در جهانِ محلّی روانشناسی بنیان گرا ( بومی سازی شده )

روانشناسی پویا ( تحولی )

 

 

اجزای سه گانه روانشناختی پایدار در  معماری پایدار در جهانِ محلّی

 

جامعه شناختی پایدار در معماری پایدار در جهان محلّی

از گذشته های دور تا به امروز، بسیاری از سازه ها تحت تاثیر شاخصه های اجتماعی یک اجتماع خاص هستند. معماری کُهَن، معماری معاصر، معماری نوین و معماری پست مدرن بیش از آن که تحت تاثیر مصالح باشند، شاخصه ها و ویژگی های اجتماعی خود را دارند. خود سانسوری، مَحرمیت، تکنیک های مذهبی، مصالح بوم آورد را در احجام، چیدمان و تکنیکهای طراحی بازگو کننده ی تفکرات اجتماعی و روح جمعی اجتماعات خاص است. معماری خاص در جوامع خاص به مثابه یک زبان بومی، نت موسیقائی خود را دارند.به همین دلیل سازه ها در بوم های متفاوت معانی متفاوتی دارند. بنابراین در این تحقیق سعی شده است اجزاء جامعه شناختی پایدار به گونه ای از متغییر های مفهومی بهره گیرد که معرف جامعه شناختی پایدار در معماری پایدار در جهان محلّی است و عبارت است از:

جامعه شناختی مبتنی بر تحول پذیری ( تحول پذیر )

جامعه شناختی پایدار در جهانِ محلّی جامعه شناختی مبتنی بر زیست محیط ( انعطاف پذیر )

جامعه شناختی پویا ( توسعه هوش اجتماعی)

 

 

اجزای سه گانه جامعه شناختی پایدار در معماری پایدار در جهانِ محلّی

 

اقتصاد پایدار در معماری پایدار در جهانِ محلّی

در جهان پر تلاطم اقتصادی که اقتصاد کشورها دائما در حال نوسان است، به سختی می توان از اقتصاد پایدار صحبت کرد. اما در این تحقیق، اقتصاد پایدار به اقتصادی اشاره دارد که فعالیت هایِ اقتصادی مبتنی بر تولید دانش و تجاری سازی آن، اقتصاد مولد با ریسک کم، اقتصاد باز و بدون انحصار و در یک تعریف کلّی، اقتصادِ پیشرو باشد. مرکز ثقل اقتصادِ پیشرو، امنیت اقتصادی است و محرک های اقتصادی در تمام پتانسیل های یک جامعه انسانی، از جمله منابع معماری، نقش بارزی ایفا میکند و امنیت ساز است. در اقتصاد پایدار، معماری پایدار به عنوان یک تحریک اقتصادی، ابزار تعامل با سایر پتانسیل های اقتصادی و همچنین به عنوان ابزار تعامل با سایر ملل است. در این رویکرد معماری پایدار نقش فعالیت های کار افرینی و اقتصادیِ خفته را بازی نمی کند و با بهره مندی از الگوهای بومی که در آن قرار دارد، در راستای سیاست های جهانِ محلّی اکتیویته و فعّال است. طراحی این مدل پژوهشی سعی می کند، مدلی از اقتصاد پایدار را در جهان محلی ترسیم کند که معماری پایدار به عنوان یک محرکِ اقتصادِ فعال برای ملل نقش مؤثر ایفا می کند. محرک های اقتصادِ بومی، سیاست های اقتصاد باز، اقتصاد مولّدِ مردم نهاد، اقتصاد بدون ریسک و اقتصادِ پیشرو از ارکان اصلی اقتصاد پایدار در معماری پایدار در جهان محلّی است.

محرک های اقتصاد بومی

سیاست های اقتصاد باز

    اقتصاد پایدار در جهان ِمحلّی اقتصاد بدون ریسک

اقتصاد مولد مردم نهاد

اقتصاد پیشرو

 

 

اجزای پنجگانه ی اقتصاد پایدار در معماری پایدار در جهانِ محلّی

 

امنیت پایدار در معماری پایدار در جهانِ محلّی

همه میدانیم مفهوم امنیت پایدار به شدّت متأثر از ثبات مرزهای جغرافیایی است.تجربه نشان داده است که کشورها در ثبات مرزهای ژئوپولیتیکی، امنیت بیشتری را تجربه می کنند. امنیت پایدارِ ملت ها نه تنها بر منابع انسانی بلکه بر منابع و سرمایه های نامشهود،  فرهنگی و معنوی یک ملّت نیز تأثیر وافر دارد. اگر چه فقدان امنیت، آسیب های جبران ناپزیری بر منابع انسانی یک ملّت دارد امّا جابجایی منابعِ انسانی ملّت ها، حتی در نا امنی و نسل کشی یک ملت نیز امکان پذیر است. تجربه ی خروج بیش از صد هزار روسی در تهاجم ناپلئون در جنگ جهانی اول، خروج بیش از صد هزار نیروی انگلیسی در محاصره ی آلمان در جنگ جهانی دوم، مهاجرت بیش از چند میلیون سوری، فلسطینی، لبنانی، مصری، الجزایری و لیبیایی در جنگ های خاورمیانه و آفریقا این پیام را به ما می دهد که پدیده ی جابجایی فرصتی است که انسان از آن بهره می برد و لیکن هیچ یک از سازه های تاریخی و معماری این فرصت را ندارند. به همین دلیل خسارت های معماری، خصوصا زمانیکه یک اثرِ فرهنگی و ماندگار است، غیر قابل جبران است. با توجه به اینکه معماری های تاریخی و معمارهای معاصر بخش مهمی از اکوسیستم ملّی و جهانی است، این پژوهش تلاش می کند امنیت پایدار را علاوه بر ثبات مرزهای جغرافیایی، بلکه مفاهیمی همچون اطمینان و اعتماد ملّی و امنیت ملّی، اعتماد و امنیت منطقه ای و بین المللی، به منظور دستیابی به معماری پایدار در جهانِ محلّی را ترسیم کند. بنابراین اجزای تشکیل دهنده امنیت پایدار در معماری پایدار در جهانِ محلّی در این طراحی مدل به شکل ذیل است.

ثبات مرزها و امنیت فردی

امنیت پایدار در جهانِ محلّی اعتماد و امنیت ملّی

اعتماد و امنیت منطقه ای

اعتماد و امنیت بین المللی

 

 

اجزای چهارگانه امنیت پایدار در معماری پایدار در جهانِ محلّی

دولت های پایدار در معماری پایدار در جهانِ محلّی

به اعتقاد داروِن عَجَم و جِیمز رابینسون، مفهوم دولت های پایدار به دولت هایی اشاره دارد که دارای ثبات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی هستند به گونه ای کهدر معرض چرخه ی شوم اقتصاد قرار نگیرند. در این تحقیق دولت های پایدار، دولت هایی را ترسیم میکند که در ثبات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و نظامی، حیات و دوام طولانی تری دارند. این دولت ها در مواجه با ریسک های ملی، منطقه ای و بین المللی، قابلیت انعطاف پذیری بالایی دارند. به گونه ای که در تلاطم متغییر های فوق، ساختار فیزیکی و اجتماعی ملّت خود را حفظ می کنند. در این دولت ها معماری پایدار بخش انفکاک ناپذیر سرمایه اجتماعی و ملّی تلقی می گردد. این مسئله زمانی محقق می شود که دولت در معرض پدیده ی دولت های متحرکی چون دولت اسلامیِ داعش قرار نگیرند. دولت های متحرکی چون طالبان، الشباب، بوکو حرام، داعش و حملات تروریستی این توانمندی را دارند که معماری پایدار را به مخاطره اندازند. این ریسک، برج های دوقلوی آمریکا و آثار معماریِ آسیا و آفریقا را با خطر نابودی مواجه کرده است. در طراحی این مدل دولت های به دور از دولت های متحرک، دولت های توانمند در امنیت سیاسی، دولت های کارامدِ با فرصت های شغلی و فعال در حوزه ی کارآفرینی، دولت های تعاملی و دولت های با ثبات اجزای اصلی تشکیل دهنده ی دولت های پایدار در ایجاد و توسعه ی معماری پایدار را نوید می دهد.

دولت های به دور از دولت های متحرک

دولت های توانمند در  امنیت سیاسی

دولت های پایدار در جهانِ محلّی دولت های کارامد با فرصت های شغلی

دولت های تعاملی

دولت های با ثبات

 

 

اجزای پنج گانه ی دولت های پایدار در معماری پایدار در جهانِ محلّی

5- نتیجه گیری

پژوهش حاضردر متدلوژی یک گرندِد تئوری است و توسط محققین حاضر به عنوان یک تئوری، طراحی مدل شده است. این مدل به منظور دست یابی به معماری پایدار در جهان محلّی است. این پژوهش به منظور پیروی از گرندِد تئوری دارای فرضیه نیست و مطالعه ی تحقیقی همچنان ادامه دارد. محققین این طرح پژوهشی اعتقاد دارند معماری پایدار در جهانِ محلّی با فکت های هفتگانه ی « دانش پایدار، فرهنگ پایدار، روانشناختی پایدار، جامعه شناختی پایدار، اقتصاد پایدار، امنیت پایدار، دولت های پایدار » به دست می آید. داده های آماریِ این طرح پژوهشی با نرم افزار Lisrel بررسی میشود.

مراجع

[1] معماری ویتروویوس در شاهنامه فردوسی و هفت پیکر نظامی – سروناز امیرسرداری – کنگره پژوهش های کاربردی در مطالعات زبان – دانشگاه بین المللی امام خمینی  سال 1396

[2] بررسی مفهوم شناسی معماری و شهرسازی در ادبیات فارسی – سروناز امیرسرداری – دانشگاه شهید بهشتی سال 1396

[3]روانشناسی دفاع،سعیدبنی فاطمی وهمکاران،چاپ تنعیم 1392

[4] دولتهای متحرک،کنفرانس علوم نوین، سعید بنی فاطمی وهمکاران

[5] پارادایم های کارآفرینی،سعیدبنی فاطمی وهمکاران،چاپ تنعیم 1395

[6] تحلیل مفهومی اقتصاد درهویت های پسااستعماری،کنفرانس اقتصادمقاومتی،سعیدبنی فاطمی وهمکاران

[7]طراحی مدل معماری پایداردرجهان محلی – سرونازامیرسرداری – سعیدبنی فاطمی

[8] چرا ملّت ها شکست می خورند، دارون عجم – جیمز رابینسون

[9] تئوری های انقلاب، آلوین استانفورد کوهن- ترجمه علیرضا خطیب

[10] آینده پسا انسانیِ ما، فرانسیس فوکویاما – ترجمه حبیب الله فقیهی نژاد

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *